ایران کشوریست با بیش از ۲۷ میراث جهانی ثبتشده در یونسکو، تجربه چهار فصل همزمان، مردمی مهماننواز و تنوع کمنظیر جغرافیایی و با همه اینها امروز سهمی ناچیز از گردشگری جهانی دارد که حتی جوابگوی سادهترین نیازهای اقتصادی کشور هم نیست. حال مشکل از کجاست؟ چهقدر از این وضعیت تقصیر روابط با کشورهای خارجی است و چند درصد از آن را مشکلات داخلی تشکیل میدهند؟
در این محتوا میخواهیم با نگاهی دقیق، آمارهای رسمی گردشگری ایران را بررسی کنیم و دلایل اصلی عقبماندن این صنعت را زیر ذرهبین ببریم؛ دلایلی که از ضعف زیرساختها تا مشکلات مدیریتی و تصویر نامناسب بینالمللی را شامل میشوند. در نهایت راهکارهایی را ارائه میدهیم که برای احیای صنعت گردشگری ایران ضروری و الزامی هستند. با ما همراه باشید تا بیشتر با شرایط گردشگری ایران آشنا شوید.
نگاهی به آمارهای رسمی گردشگری در ایران
| ۱۴۰۱ | حدود ۴ میلیون و ۲۳۰ هزار نفر |
|---|---|
| ۱۴۰۲ | حدود ۶ میلیون و ۳۸۲ هزار نفر |
| ۱۴۰۳ | حدود ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر |
| ۱۴۰۴ | حدود ۳ میلیون و ۴۲۰ هزار نفر |
اطلاعات جدول بالا توسط خبرگزاریهای رسمی ایران گزارش داده شدهاند. اگر به این تعداد نگاهی بیندازید، متوجه میشوید که حتی در آمارهای رسمی هم صنعت گردشگری ایران در سال جاری ضربهای بزرگ را به جان خریده است. با این حال حتی آمار سالهای قبل هم چنگی به دل نمیزند و ایران با منابعی که دارد باید چند برابر بیشتر از این مقدار توریست داشته باشد.
حتی میتوان این آمار را نوع دیگری تحلیل کرد؛ بخشی از این افراد با هدف گردشگری به ایران سفر نکردهاند و مسافران مرزی یا زائرانی بودهاند که اقامتی بسیار کوتاه در ایران داشتند و در آمارهای رسمی به عنوان یک گردشگر واقعی حساب شدهاند.
یکی از مشکلات دیگری که در این آمار به چشم میآید، وجود تعداد بسیار کم گردشگران اروپایی است. مسئولان ایران در گردشگری تمرکز خود را روی کشورهای همسایه گذاشتهاند که اکثرا به دلیل درمان یا زیارت به ایران سفر میکنند و آورده چندانی برای اقتصاد کشور ندارند. از سوی دیگر تعداد گردشگران اروپایی و غربی کاهشی بسیار زیاد داشته است و حتی میتوان گفت تعداد گردشگران اروپایی ایران انگشتشمار هستند.
تغییر در ترکیب گردشگران، اگرچه باعث افزایش تعداد کل گردشگران ورودی به کشور شده، اما زنگ خطری برای صنعت گردشگری ایران است؛ پردرآمدترین گردشگران معمولا از کشورهای غربی و توسعهیافته میآیند، نه از کشورهای همسایه که وضع اقتصادشان حتی بدتر از ایران است و اصلا هدفشان گردش نیست! هزینه سفر، اقامت، خرید و سفرهای داخلی گردشگران اروپایی رقم بسیار قابل توجهی است که متاسفانه در سالهای اخیر ایران از این مورد محروم شده است. گردشگران کشورهای همسایه و منطقه معمولا با بودجه کمتری سفر میکنند؛ حتی زمانی که تعدادشان زیاد باشد، سود دلاریشان برای کشور نسبت به گردشگران غربی که دلار خرج میکنند، پایینتر است.
چرا صنعت گردشگری ایران اینقدر عقبمانده است؟ عوامل اصلی و ریشهای
بسیاری از هتلها، امکانات رفاهی و استانداردهای لازم را دارا نیستند. حتی به گفته مسئولان و منابع رسمی هم فقدان هتل و پرواز مناسب یکی از بزرگترین موانع توسعه گردشگری هستند و همین موارد باعث میشوند تا گردشگران اروپایی ایران را انتخاب نکنند. البته که دلایل بسیار زیاد دیگری هم وجود دارند که گردشگران غربی را از سفر به ایران دلسرد میکنند از جمله:
- ایرانهراسی؛
- تحریمهای بانکی؛
- نامناسببودن هتلها؛
- عدم وجود لیدرهای متخصص؛
- شرایط محیطی.
خدمات جانبی گردشگری مانند اینترنت آزاد، بلد نبودن زبان انگلیسی توسط اکثر افراد، عدم وجود امکانات بهداشتی مناسب برای گردشگران در اکثر مکانها، باعث شده است تا تعداد گردشگران روند نزولی به خود بگیرد. از چالشهای دیگر میتوان به کمبود نیروی متخصص در حوزه گردشگری اشاره کرد؛ توانایی راهنمایی و مدیریت توریستها، مهارت بسیار مهمی است که کشورهای توریستی سرمایهگذاری زیادی روی آن میکنند اما در ایران اهمیتی به این موضوع داده نمیشود.
یکی دیگر از ریشهایترین مشکلات ایران در زمینه گردشگری، تحریمهای آمریکا و تحریمهای بینالمللی است. گردشگران خارجی و بهخصوص اروپاییها که در تمام کشورها میتوانند از ویزا کارت یا مسترکارتهای خود استفاده کنند، داخل ایران امکان استفاده از این کارتها را ندارند و اکثر اوقات حتی نمیتوانند به اندازه نیازشان پول نقد از بانک یا صرافیها دریافت کنند. از طرف دیگر این گردشگران حتی نمیتوانند قبل از رسیدن به ایران، سفرشان را برنامهریزی کرده، هتل و تاکسی مورد نظرشان را به شکل آنلاین رزرو کنند و هنگام رسیدن به ایران نگرانی محل اقامت و حملونقل نداشته باشند.
مشکل دیگر گردشگران و به خصوص اروپاییها، ایرانهراسی است. ایرانهراسی بهخصوص در شبکههای اجتماعی مثل اینستاگرام، با شدت زیادی در حال انجام است و افرادی هم که به دنبال سفر به ایران هستند، با یک جستوجوی ساده در اینترنت، به سرعت پشیمان میشوند. اخبار دزدی و قتلهای رخداده در ایران، دستگیری توریستها به دلایل سیاسی و عدم صدور اجازه خروج آنها، نگرانیهای مسافران اروپایی راجعبه امنیت کشور را بیش از پیش کرده و آنها را از سفر منصرف میکنند.
در کنار این اخبار منفی، تبلیغات مثبت از ایران بهندرت در شبکههای اجتماعی انجام میشود و نه مسئولان کشور و نه هتلدارها بازاریابی درستی از ایران انجام نمیدهند و تلاشی نمیکنند تا گردشگران خارجی را به سفر به ایران ترغیب کنند.
در کنار تمام این موارد که تکبهتک برای زمینگیر کردن صنعت گردشگری هر کشوری کافی هستند، ایران در تابستان ۱۴۰۴ وارد جنگ ۱۲ روزه شده و همین اتفاق میزان توریستها را به اندازه نصف سال پیش رساند. اکثر توریستهایی هم که قبل از آن قصد سفر به ایران را داشتند، پس از وقوع جنگ، سفر خود را کنسل کردند و به همین دلیل تعداد گردشگران ایران در تابستان نسبت به سال قبل، بیشتر از ۵۰ درصد کاهش پیدا کرده بود.
تمام این موارد در کنار هم دستبهدست هم میدهند تا صنعت توریسم ایران آماری تاسفبار داشته باشد و به دلیل این مشکلات هم راهکارهایی که افراد دلسوز ارائه میدهند، دردی را درمان نمیکند.
مشکلات داخلی که گردشگر را زمینگیر کردهاند
- ضعف زیرساختهای حملونقل و هتلها؛
- خدمات گردشگری ناکارآمد و کمبود نیروی متخصص؛
- پیچیدگی اداری و مقررات دستوپاگیر؛
- عدم وجود سیستم مدرن رزرو و پرداخت و کمبود امکانات دیجیتال؛
- مدیریت و مراقبت نامناسب از جاذبههای توریستی و کمبود شدید تبلیغات حرفهای؛
- حساسیتهای اجتماعی و دیدگاههای نژادپرستانه و سودجویانه نسبت به گردشگران.
ترکیب این مشکلات باعث شده تا حتی گردشگران علاقهمند و کنجکاو نیز پس از مواجهه با واقعیت سفر به ایران، از سفر دوباره و معرفی ایران به دیگران منصرف شوند. ضعف زیرساخت، خدمات ضعیف، نگرانی راجعبه امنیت، نبود استانداردهای بینالمللی و تجربه نامطلوب، پتانسیل عظیم ایران در گردشگری را کاملا از بین بردهاند.
گردشگری ایران از نگاه گردشگران خارجی
بخش مهمی از واقعیت گردشگری در ایران را میتوان از زبان کسانی شنید که به قصد گردش به ایران سفر کردهاند؛ خارجیهایی که با کنجکاوی و با ذهنیتی پر از شک و تردید وارد ایران شدهاند. با اینکه برخی از عقاید گردشگران نسبت به ایران در طول سفر اصلاح میشوند، اما بسیاری از موارد بدون تغییر باقی میمانند و حتی ممکن است آن گردشگران ذهنیتی منفیتر هم نسبت به ایران پیدا کنند.
بعضی از گردشگران از نبود اطلاعات کافی به زبان انگلیسی مانند تابلوهای راهنمای مناسب، خدمات ضعیف کارکنان در فرودگاهها، ترمینالها و راهآهن و هزینه بالاتر برای خارجیها در مقایسه با ایرانیها شاکی هستند و نظراتی منفی در سایتهای مختلف قرار دادهاند. این موضوعات و مخصوصا دریافت هزینه بالاتر از افراد خارجی تنها به این دلیل که پول خارجی به همراه خود دارند، باعث میشود تا حتی گردشگران کشورهای همسایه نیز که توان خرید پایینتری نسبت به اروپاییها دارند، ایران را برای مسافرت انتخاب نکنند.
با این حال برخی از عقاید گردشگران نسبت به ایران هم پس از سفر دستخوش تغییر شدهاند. بسیاری از گردشگران خارجی که به ایران سفر کردهاند، برخلاف اخبار منتشرشده در رسانهها و تصویرسازیهای آنها، از امنیت ایران گفتهاند و ایران را کشوری امن برای توریستها مخصوصا در شب نامیدهاند.
به طور کلی گردشگران خارجی، ایران را کشوری با تاریخی بسیار غنی، طبیعت زیبا و مردم مهماننواز میدانند اما مشکلات داخل کشور و مشکلاتی که از سوی کشورهای دیگر به ایران تحمیل میشوند، باعث میشود تا این گردشگران از سفر به ایران خودداری کنند؛ حتی اگر کنجکاوی زیادی نسبت به این موضوع داشته باشند و حتی اگر بتوانند سفری بسیار ارزانقیمت را نسبت به کشورهای دیگر تجربه کنند.
راهکارهای عملی برای احیای صنعت گردشگری ایران
برای آن که صنعت گردشگری ایران بتواند از شرایط کنونی عبور کرده و به جایگاه واقعیاش برسد، باید اقداماتی توسط مسئولان بخشهای مختلف انجام شوند. به دلیل اینکه مشکل یکی و دوتا نیست، تمام مسئولان و مدیران بخشهای مختلف باید با هماهنگی و همکاری هم، برای حل مشکلات تلاش کنند تا در کوتاهترین زمان ایران تبدیل به کشوری توریستی شده و انتخاب اول مسافران برای یک تجربه تاریخی و فرهنگی خاص باشد.
یکی از این اقدامات، ساخت هتلهای جدید، مدرن و مطابق با استانداردهای روز دنیاست که طبق اخبار اعلامی توسط خبرگزاریهای رسمی از سوی وزیران و مسئولان، این کار در دست اقدام است و حدود ۵۰۰ هتل لوکس با استاندارد بالا در دست ساخت قرار دارد.
از دیگر راهکارها میتوان به کاهش مالیات و قوانین سختگیرانه سرمایهگذاری در حیطه توریسم توسط دولت اشاره کرد. اگر دولت مالیات سرمایهگذاری در ساخت هتل، راهاندازی تورهای جهانی و خدمات دیگر را کاهش دهد، شرکتهای خصوصی بسیار راحتتر میتوانند در این بخش سرمایهگذاری کرده و توریسم کشور را بهبود دهند.
تبلیغات گسترده جاذبههای طبیعی و فرهنگی ایران در سطح جهانی، کاری است که سالها پیش باید انجام میشد اما هنوز هم به درستی انجام نمیشود. هرچند به تازگی تبلیغات مختلفی در شبکههای اجتماعی صورت گرفتهاند که باعث سفر چند اینفلوئنسر غربی به ایران شدهاند. با این حال ورود چند نفر به ایران مشکل گردشگری را حل نمیکند و این تبلیغات باید به شکلی بسیار گستردهتر و در مقیاسی بزرگتر انجام شوند تا امیدی به بهبود صنعت توریسم وجود داشته باشد.
توسعه صنعت حملونقل نیز یکی از مهمترین راهکارها برای افزایش تعداد گردشگران واقعی ایران است. قطعا نمیتوان نقش قطار در توسعه گردشگری را نادیده گرفت. زمانیکه توریستها وارد ایران میشوند، باید با قطار و اتوبوس به شهرهای دیگر سفر کنند و اینجاست که در بدو ورود مسیر ناخوشایندی را تجربه میکنند. متاسفانه به حملونقل ریلی در ایران توجه خاصی نمیشود و اکثر قطارهای ایران بسیار قدیمی هستند. با این حال شرکتهایی وجود دارند که برخی از لوکسترین قطارهای ایران را دارا هستند و میتوانند تجربهای بسیار خوشایند را برای توریستهای خارجی رقم بزنند.
آیا امیدی به آینده گردشگری ایران هست؟
بله؛ هنوز هم با وجود تمام منفینگریها و شرایط دشوار، برای آینده گردشگری ایران امید هست، مخصوصا با وجود شرکتهایی که دلسوزانه در این مسیر فعالیت میکنند. ایران پتانسیل بسیار بالایی برای تبدیلشدن به یک قطب گردشگری در خاورمیانه و حتی آسیا دارد و تنها با مدیریت مناسب و بهبود زیرساختها، میتوان این امید را زنده نگه داشت.
با این حال امید به معنی رخدادن تضمینی یک اتفاق نیست. موانعی بسیار جدی در پیش روی صنعت گردشگری ایران وجود دارند که تنها با مدیریت درست قابل هستند و یک اصلاح اساسی در این صنعت مورد نیاز است. هرچند برخی از این مشکلات مانند تحریمها و نوسانات روابط بینالملل به این راحتیها برطرف نمیشوند اما تنها با حلکردن مشکلات داخلی، میتوان صنعت توریسم را سالها جلو انداخت و تعداد گردشگران را چند برابر کرد.
بهنظرتون اگر تحریمها برداشته بشه، مشکل گردشگری ایران خودبهخود حل میشه یا باز هم چالشهای داخلی مانع میشن؟
برداشتهشدن تحریمها قطعاً کمک بزرگیه، اما بهتنهایی کافی نیست. بدون اصلاح زیرساخت، آموزش نیروی انسانی و مدیریت حرفهای، حتی با رفع تحریم هم جهش جدی اتفاق نمیافته.